آیا می دانید با دوره های آموزشی Vchess می توانید از 0 تا 100 شطرنج را در خانه فرا بگیرید؟

هنر تعویض در شطرنج | تعویض صحیح کدام است | تعویض و تسویه در شطرنج

هنر تعویض در شطرنج | تعویض صحیح کدام است | تعویض و تسویه در شطرنج

تعویض در شطرنج، نقش و اهمیت آن

نکته : بخشی از این مقاله برگرفته از سخنان جناب آقای محمد خیرخواه است . اما قسمت آموزشی آن توسط گروه آموزشی VChess پس از مطالعات عمیق ارایه گردیده است.
چندی قبل در گفتگوی جاری در کانال «تالار گفتمان شطرنج» استاد محمدرضا افشار، مسئله‌ای را مطرح کردند، که برداشتی از کتاب «کارگاه آموزشی استراتژی تعویض در شطرنج» نوشته «ویکتور برزین» روس بود.

یک سری کتاب به عنوان تمرین عملی موضوعات مختلف استراتژی (با عنوان کارگاه آموزش استراتژی – با موضوعات اختصاصی مختلف) توسط ایشان تهیه شده است، این کتاب با تمرکز بر استراتژی تعویض تمرینات مختلفی را ارائه کرده است، مقصود کتاب تقویت حس پوزیسیونی بازیکنان برای درک بهتر موضوع تعویضاینکه در چه زمانی و به چه منظوری و کدام مهره خود را باید تعویض کرد، می‌باشد.

تعویض موثر را جایگزین قربانی ها بدون برنامه کنیم

نام کتاب «تعویض‌های تاکتیکی در شطرنج» است که نویسنده روس آن «گنادی نسیس» که عنوان قهرمانی شطرنج مکاتبه‌ای را دارد و یکی از سرمربیان سرشناس روس است، آن را تهیه کرده است.

اما چه موضوعی این هیجان را در من برانگیخت؟
برای روشن شدن موضوع بخش کوتاهی از مقدمه «استاد بزرگ رازووایف» که در مقدمه کتاب آورده شده را برای شما نیز می‌خوانم: در اواخر دهه ۶۰ میلادی، استاد بزرگ «یوری بالاشوف»، با پدیده و نابغه عجیبی به نام «بابی فیشر» مواجه شده بود که رازهای بازی او را درک نمی‌کرد، البته من و گنادی هم با همین مشکل مشابه مواجه بودیم.

یادمه یکبار از بالاشوف در مورد خصوصیت بازی «فیشر» سوال کردم و او چنین پاسخ مرا داد: «تا بحال توجه کردید، که فیشر در بازی خود هیچ‌گاه سوار بد ندارد؟! او سوارهای بد خود را در زمان مناسب «تعویض» کرده و کاری می‌کند که تنها حریفش سوار بد داشته باشد، از سوی دیگر همه ما دوست داریم قربانی موثر در بازی دهیم و برتریهای ویژه‌‌ای به عنوان جبران آن کسب کنیم، اما توجه زیادی به نکته بسیار مهم دیگری به نام «تعویض موثر» ممکن است نکنیم!

لذا با ترکیب این دو مفهوم می‌توان دریافت که یک قربانی خوب و موثر، تنها با ارائه یک سوار خوب (مثلاً فیل خوب) مقدور است و ارائه سوار بد عموماً فقط منجر به از دست دادن آن خواهد شد و برتری خاصی کسب نخواهد کرد.

جوهره بازی شطرنج

لطفاً به این پاراگراف توجه ویژه کنید. جملات به ظاهر ساده‌ای را استاد بزرگ رازووایف بیان کرده اما بسیار مهم و قابل تامل هستند.
وقتی بیشتر در محتویات کتاب کنکاش کردم، نکات برجسته بیشتری را یافتم که بسیار جنبه آموزشی دارد. در اینجا نظر باتوینیک در پاسخ به این سوال اساسی که «جوهره بازی شطرنج چیست؟» بیان می‌کنم.

به گفته او: «به نظرم فرآیند کلی بازی شطرنج اساساً بر پایه ارتباطات متقابل تبادل (تعویضی) در صحنه نبرد استوار است و موضوع مهم در این ارتباطات متقابل تعویضی، کسب برتری نسبی از نوع قوا یا پوزیسیونی است، در شطرنج هیچ موضوع دیگری در این مورد وجود ندارد، در انتهای بازی نتیجه این تعویض‌ها منجر به برتری بی‌نهایت یا همان «مات» خواهد شد.»

خوب؛ فکر کنم برای نشان دادن نقش و اهمیت موضوع «تعویض» باتوینیک کلام را به آخر رسانده است، و جوهره بازی شطرنج را به طور مستقیم به «تعویض» مرتبط کرده است.

معرفی کتاب

کتاب تخصصی نویسنده سرشناش، اندرو سولتیس، که به صورت تخصصی بر روی موضوع «تعویض» پارسال (۲۰۱۵) منتشر کرده است نیز به نوبه خود بسیار جالب و مفید است.

او کتاب خود را در سه بخش از یکدیگر تفکیک کرده است:
✅ تعویضهای ساده، شامل تعویض وزیر با وزیر، رخ با رخ و اسب با اسب
✅ انواع رفتارهای مرتبط با فیل، و یا به تعبیری «ماتریس فیل» که شامل: تعویض فیل با فیل، فیل در برابر اسب و حالتهای مختلف آن، حضور دو فیل، و فیلهای ناهمرنگ است.
✅ رویاروئی آخربازی، که شامل: حضور سوارهای سنگین، وزیر در برابر دو رخ و معرفی سبک بازی «فیشر»، «پتروسیان» و کاپابلانکا در آخربازی است.

مثل همیشه، نکته سنجی آندرو سولتیس، در تهیه و نشر کتاب بسیار عالی است، و کتاب فوق العاده در این زمینه (ایجاد حس پوزیسیونی در مورد «تعویض») مفید است.(برای دانلود این کتاب اینجا کلیک کنید)

معرفی کتاب های فارسی :

برای دوستانی که همیشه به دنبال منابع فارسی هستند هم نوید خوبی دارم، چند کتاب خوب حامل فصولی در باب «تعویض» هستند که دراینحا معرفی میکنم.

مهارت در استراتژی شطرنج :

جلد اول مهارت در استراتژی شطرنج، نوشته یوهان هلستن و ترجمه بسیار خوب سه همکار آقایان رنجگر، حسینی و پارسانسب
در این کتاب در فصل سوم، به موضوع تخصصی «تعویض» با سازماندهی خوبی پرداخته شده است. به موضوعاتی نظیر:
✅ تحقق برتری قوا
✅ تحقق برتری پوزیسیونی
✅ حذف سوارهای کلیدی و مهم
✅ ساده کردن حمله
✅ ساده کردن دفاع
✅ کاهش فعالیت حریف
✅ تعویضهای متوالی
✅ تعویضهای دینامیک

مهارت در استراتژی شطرنج :

کتاب «چگونه درجه بین المللی خود را ارتقاء دهیم؟» نوسته اکسل اسمیت، استاد بزرگ جوان و بسیار فعال و ترجمه اعظم اعتماد و ویراستاری بابک صدقی در این کتاب که مقدمه جالبی نیز شطرنج باز جوان ایرانی، آرین طاری نوشته است، در فصل ۲ از بخش اول کتاب در مورد موضوع «تعویض منطقی» صحبت کرده است که خیلی جالب موضوع تعویض را به ۹ دلیل متفاوت مرتبط دانسته است که تقسیم بندی بسیار کاملی است.
برای هر مورد نیز مثالهای جالبی ارائه کرده است. تقریباً حدود ۶۰ صفحه کتاب در این مورد صحبت میکند، که اصلاً جای تعجب ندارد چون برای ارتقاء درجه بین المللی باید درک درستی از موضوع «تعویض» و حس مناسب در مورد آن باید بوجود آید.

«روش من» نیمزوویچ :

کتاب «روش من» نیمزوویچ، که توسط خشایار بهاری، ترجمه شده، در بخش ۵ کتاب اختصاصاً به موضوع «تعویض» و اهداف و استراتژی آن صحبت کرده است که مثالهای جالبی در این مورد ارائه کرده است. ناگفته نماند که موضوع «تعویض» یکی از موضوعات مورد علاقه شخص نیمزوویچ نیز بوده است.

وضعیتهای نمونه وار در شطرنج :

ناگفته همه دوستان میدانند که مسئله تعویض سوار و ارتباط آن با ساختار پیاده، خصوصاً پیاده منفرد مرکزی، یکی از مباحث اساسی در بررسی ساختارهای پیاده میباشد، که در این خصوص میتوان به کتاب «وضعیتهای نمونه وار در شطرنج» نوشته سرخان گولیف و ترجمه هادی کریمی و فصل مربوط به طرح های بر علیه پیاده منفرد مرکزی اشاره کرد.
۵) کتاب «راه استادی در شطرنج» نوشته دکتر ماکس ایوه , ترجمه مشترک کاظم مرتضوی و علی بهروزی نیز در فصول مختلف خود و در جریان شرح بازیها به موضوع تعویض و نقش و اهمیت استراتژیک آن اشاره کرده است، اما موضوع به صورت مجتمع نبوده و در سرتاسر کتاب و در لابلای بحث ارائه شده است.

جوهره بازی شطرنج :

اگر به نقطه نظر باتوینیک در مورد «جوهره بازی شطرنج» دقت کنیم، قربانی جزو خانواده «تعویض» تلقی شده و لذا کتاب بسیار جالب «هنر قربانی در شطرنج» نوشته رودولف اشپیلمان، و ترجمه شاهین امیری شریفی و ویراستاری ابوالقاسم نجیب نیز در این مورد بسیار مفید خواهد بود.

تئوریهای بنیادین و نوین شطرنج :

در میان کتابهای فارسی زبان کتاب «تئوریهای بنیادین و نوین شطرنج» توسط کاظم مرتضوی، گردآوری شده است که در صفحه ۷۷ و در مبحث «ارزش نسبی مهره ها» به موضوع «تعویض» و اهمیت آن در شطرج اشاراتی شده است. در این قسمت به موضوعاتی نظیر سوار خوب، سوار بد، فیل/اسب خوب یا بد و اهمیت و جایگاه فیل و اسب اشاره شده .

تعویض ناهمگون یا ناهمسان :

باز هم موضوع «تعویض» و ارتباط آن با «تصمیم‌گیری برای ورود به مرحله آخربازی» و «تعویض در جریان آخربازی» که دو مقوله کاملاً مجزای از هم هستند و استراتژی متفاوتی دارند، در توضیحات قبلی در مورد نویسنده بسیار علاقه مند «گنادی نسیس» به موضوع «تعویض» که کوشش و تحقیق فراوانی در زمینه خاص «تعویض» در مراحل مختلف بازی در طول تحقیقات خویش کرده است، مطلبی را ارائه کردم.

با راهنمائی استاد بین المللی خوب و دانشمند کشور، جناب آقای سید حامد موسویان، کتاب دیگری از این محقق خبره در «تعویض» معرفی نمودند که حاوی دو موضوع جالب است:
✅ موضوع «تعویض» در جریان مرحله آخربازی
✅ موضوع کاملاً نوین، که شاید برای اولین باز به این شیوه در ادبیات شطرنج ارائه شده است، به نام «تعویض ناهمگون یا ناهمسان» یا “nonidentical Exchanges” را با همکاری «شولمن» به صورت یک مقاله تحقیقاتی ارائه کرده است. منظور او از تعویض ناهمسان، حالتهائی مثل وزیر در برابر سه سوار، وزیر در برابر دو رخ، و یا سوار در برابر سه پیاده است، که کاملاً تخصصی مورد مطالعه این دو استاد روس قرار گرفته است.
نکته:
کتاب متاسفانه به زبان روسی است و امیدوارم، دوستان مترجم روسی زبان، به زودی این کتاب کوچک و بسیار جالب را به فارسی ترجمه نمایند، در ادامه فایل این کتاب را به اشتراک می‌گذارم.

استفاده از ابزار تعویض برای پیروزی در آخربازی :

در جستجوی بعدی خود در آثار «گنادی نسیس» به کتاب دیگری که خوشبختانه به زبان انگلیسی است برخورد کردم، که به نظرم با بخش اول این کتاب یعنی موضوع «تعویض در جریان آخربازی» مطالب مشترک زیادی خواهد داشت.
نام این کتاب «استفاده از ابزار تعویض برای پیروزی در آخربازی» است که در سال ۱۹۹۱ و انتشارات مک میلان، منتشر شده است.

در این کتاب به دو بخش ویژه اشاره شده است:
✅ انتقال به مرحله آخربازی و ارتباط آن با موضوع خاص «تعویض»
✅ تعویض در مرحله آخربازی و کاربرد «تعویض» در آن

لذا تا اینجای کار، به نظر مطالب بسیار مفیدی در مورد موضوع تخصصی «تعویض» پیدا کردیم، که می‌تواند مرجع بسیار خوبی برای مطالعات بعدی در این مورد به خصوص برای مربیان علاقه‌مند و شطرنج بازان کنجکاو در این موضوع باشد. (باز هم از محمدرضا افشار بابت طرح موضوع، تشکر می‌کنم)

تعویض صحیح در آخربازی، چه زمانی باید تعویض کنیم و چه زمانی باید صبر کنیم :

استاد بزرگ «ادواردس روزنتالس» اهل لیتوانی با حداکثر درجه بین‌المللی ۲۶۵۰، اخیراً کتابی تهیه و منتشر کرده که با موضوع مورد بحث ما اتفاقاً همخوانی بسیار زیادی دارد: نام کتاب وی «تعویض صحیح در آخربازی، چه زمانی باید تعویض کنیم و چه زمانی باید صبر کنیم؟»

کتاب در سال ۲۰۱۶ توسط انتشارات Thinkers منتشر شده است، در این کتاب ادوارس به سوالات بسیار مهمی پرداخته است که از آن جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
✅ ارتباط بین مرحله گشایش و آخربازی چگونه است؟
✅ کی باید تعویض کرد
✅ موضوع فیل در برابر اسب
✅ در پوزیسیون صبر کنیم یا سریعاً بازی را ساده کنیم؟
✅ چه زمانی باید شروع به محاسبه کرد و چه زمان میتوان به دانش قبلی خود اکتفا کرده و محاسبه نکرد؟

به فهرست کتب او و موضوعات مطرح شده در آن توجه کنید:
فصل اول: ارزیابی «تعویض»
فصل دوم: محاسبه «تعویض»
فصل سوم: «تعویض»: کی، کجا و چرا؟
در تمامی سه فصل فوق، بعد از ارائه توضیحات مکفی خود تمرینهائی ارائه کرده که سپس پاسخ آنها را به تفصیل ارائه کرده است، مطالعه کتاب برای تمامی شطرنجبازان و به خصوص همه کسانی که مربیگیری می‌کنند و دغدغه درک درستی از آخربازی دارند، توصیه شده است. در ادامه از آنجائی که کتاب به تازگی منتشر شده و فایل PDF آن هنوز به دست ما نرسیده، چکیده کتاب که توسط انتشارات Thinkers ارائه شده را در اینجا ارائه می کنم.

معرفی تکنیک «تسویه» :

انتقال هدفمند به آخربازی پیاده را «تسویه» یا Liquidation نامند.
استاد بزرگ آمریکائی، «جول بنجامین» که رکورد بابی فیشر را در مورد جوانترین استاد شطرنج آمریکا در سن ۱۳ سالگی شکسته، در سال ۲۰۱۵ کتابی تهیه و منتشر کرده با موضوع بسیار جالب «تسویه در صفحه شطرنج، آموزش تکنیک انتقال بازی به آخربازی پیاده» کارلستن مولر، استاد بزرگ آلمانی و مولف کتاب «آخربازیهای بنیادین»، در مورد کتاب او چنین گفته است: «کتاب جدید بسیار مهیجی است.

موضوع «تعویض صحیح» در ادبیات شطرنج به خوبی ارائه و پرداخته نشده است و «جول بنجامین» توانسته نقش و اهمیت آن را در مرحله گذار به مرحله آخربازی پیاده به خوبی تحقیق و به صورت برجسته نمایان سازد» کتاب در سال ۲۰۱۵ برنده بهترین کتاب ژورنالیست های آمریکا شده است و همچنین نامزد بهترین کتاب سال فدراسیون شطرنج انکلستان در سال ۲۰۱۵ شده است.
نکته مهم در کتاب وی تاکید او به جنبه های عملی نکاتی است که به آنها اشاره میکند. نکاتی نظیر اینکه کی باید شروع به تعویض کرد و چه زمانی برای انتقال به آخربازی پیاده مناسب است؟

لذا یکی دیگر از منابعی که با توجه ویژه به موضوع «تعویض» و یا «تسویه» پرداخته است، کتاب استاد بزرگ «جول بنجامین» است که باید به لیست کتابهای مورد نظر در این زمینه اضافه کرد.
(برای دانلود کتاب اینجا کلیک کنید )

نکته:
تا اینجای کار منابع استفاده شده و معرفی برعهده استاد ارجمند جناب خیر خواه بود در ادامه این مقاله آقای گلبیدی به آموزش هنر تعویض و تسویه در شطرنج خواهند پرداخت

نظرات خود را با یک کلیک به ما بگویید ...

شما هم نظر خود را در مورد این پست به ما بگوید

دیگر مطالب این بخش

btn-to-top-page